عوامل طبیعی در توسعه شهر نشینی

يکي از موارد مهم فرايند شهرنشيني در ايران، گسترش سريع فيزيکي شهرهاي آن است. با بروز تحولات جديد، شهرها به سرعت تغييرات و دگرگونيهاي را پذيرفتند. اين دگرگونيها به شکل افزايش سريع جمعيت و رشد فيزيکي شهرها به صورتي نا متعادل و ناهماهنگ بوده است. در کشورهاي مختلف جهان در جهت به تعادل رساندن توزيع جمعيت و فعاليت‌هاي اقتصادي در سطح مناطق، راهکارهايي اتخاذ شده، که يکي از اين راهکارها تقويت شهرهاي ميانه اندام در سطوح کالبدي- فيزيکي، اقتصادي و اجتماعي مي‌باشد. در حال حاضر يکي از موارد تمام شهرهاي کشور، رشد شهرنشيني و به تبع آن گسترش شاخکهاي خزنده شهري بر اراضي پيراشهري است که پيامدهاي چون حاشيه‌نشيني، از بين رفتن اراضي کشاورزي، افزايش جمعيت شهرها عدم پاسخگويي برخي از خدمات و کاربريها در شهرها، توزيع نامتناسب و ناسازگاري کاربريها گسستگي بافت‌هاي فيزيکي، گسترش شهر به جانب نواحي بالقوة خطرناک، مسائل زيست محيطي خصوصاً آلودگي و نابسامانيهاي سيماي شهر بوده است. تحقيق حاضر به دنبال يافتن پاسخ مناسب بر عوامل مؤثر در رشد و توسعه فيزيکي شتابان شهرمهاباد بوده و اينکه توسعه فيزيکي آتي شهر نيز چگونه بايد باشد؟ وسعت شهرمهاباد از يک کيلومتر مربع در سال 1335 به حدود 21 کيلومتر مربع در سال 1381 رسيده است. براين اساس پس از بررسي شناخت بهينه شهر از ابتداي شکل‌گيري (سال1025 هـ. ق) عوامل مؤثر در رشد و توسعه فيزيکي شهر مهاباد را در قالب عوامل طبيعي، انساني – اجتماعي، اقتصادي، سياسي و عناصر سياستگذاري تحليل نموده و مشخص گرديد که توسعه فيزيکي شهر در چارچوب اين عوامل و براساس ديدگاه سيستمي در امر برنامه ريزي شهري بوده چنانکه هر يک از عوامل فوق‌الذکر در برهه‌اي از زمان به صورت جداگانه و يا همزمان در رشد و توسعه شهر نقش عمده‌اي ايفا کرده‌اند. تکوين و شکل‌گيري هسته اوليه شهر بر پايه عوامل طبيعي (رودخانه و ...) و توسعه‌ فيزيکي شتابان شهر در دهه‌هاي اخير ناشي از عناصر سياستگذاري بوده که در ميان عوامل مؤثر در توسعه فيزيکي شهر بيشترين نقش را ايفا کرده است. هدف اين پژوهش، بررسي مباحث نظري- کاربردي مرتبط با انگاره «توسعه فيزيکي شهري پايدار» و سود جستن از آن به عنوان ابزاري در توسعه شهري پويا از ديدگاه مبحث توسعه پايدار و ملاحظات زيست محيطي است. بررسي‌هاي اين پژوهش نشان مي‌دهد که ارزش زمين، کيفيت مسکن و ديگر فاکتورهاي اجتماعي – اقتصادي و زيست محيطي اشکال متفاوتي از شهرنشيني پايدار و ناپايدار بوجود آورده است که در منظر محلات و مناطق مختلف شهر مهاباد به وضوح مي‌توان مشاهده کرد. از طرف ديگر محدوديتهاو تنگناهاي توسعه فيزيکي در تمام جهات شهر همواره در فرآيند سازماندهي توسعه فضايي-کالبدي شهر تأثير مستقيم داشته است. لذا با بهره بردن توأمان از اصول نوين «توسعه پايدار شهري» و «توسعه پايدار زمين» و درس گرفتن از پيشينه‌هاي معماري و طراحي شهري بومي، که در انطباق با الزامات پايداري زيست محيطي بوده‌اند مي توان محيط کالبدي-فيزيکي شهر را به سوي انطباق هر چه بيشتر با قرارگاه طبيعي‌اش هدايت کرد. براي انجام اين کار تأکيد بر سياست‌هاي نوزايي و بازسازي بافت‌هاي فرسوده شهري به جاي گسترش بي‌رويه پيراموني ،پرشدن فضاهاي خالي شهر ، انتقال پاردگان و گورستان به خارج از محدوده شهر، استفاده بهينه از کاربريهاي موجودشهر ،جلوگيري از توسعه خطي وافقي بي رويه شهر ، اعمال سياست هاي ارتقاء کيفيت سکونت و توانمندسازي درامرمسکن محلات حاشيه اي شهر توصيه شده است .

دما از جمله مهمترین عناصر اقلیمی می‌باشد که تغییرات آن بر انسان اثرات قابل ملاحظه‌ای می‌گذارد. ....  

دما از جمله مهمترین عناصر اقلیمی می‌باشد که تغییرات آن بر انسان اثرات قابل ملاحظه‌ای می‌گذارد.

آمار ایستگاه‌های مطالعاتی نشان می‌دهد که ماه ژانویه (دی ـ بهمن) به عنوان سردترین ماه و جولای (تیر ـ مرداد) به عنوان گرم‌ترین ماه سال می‌باشد. دمای هوای ایستگاه‌ها از فروردین تا تیرماه سیر صعودی داشته و بعد به تدریج سیر نزولی پیدا می‌کند.

دراین گستره و کلاً در تهران در تابستان به دلیل تأثیر سیستم فشار زیاد جنب حاره میزان بارندگی کم و ناچیز است و بارندگیهای تابستانی این منطقه اکثراً به دلیل عبور سیستم‌های کم‌فشار دینامیکی (نوع سرد) می‌باشد که از نواحی شمالی کشور وارد ایران می‌شود. گاهی عبور جریان‌های شمالی از روی شیبهای شمالی سلسله جبال البرز تا خط رأس ارتفاعات توچال کشیده می‌شود و بارندگیهائی را در شیبهای شمالی این ارتفاعات باعث می‌شود که تأثیرش در منطقه معکوس و باعث خشکی بیش از حد ‌شود. (نزول هوای خشک بعد از بارندگی). در مواردی نیز جریانات گرم و مرطوب موسمی اقیانوس هند در لایه‌های زیر جو منطقه (۳-۲ کیلومتری از سطح زمین) تأثیر گذارده و بارندگیهای شدیدی را به دنبال دارد.

در زمستان، کلاً فضای کشور مناسب ورود جریان‌های کم‌فشار (مدیترانه‌ای) می‌شود زیرا سیستم پرفشار به بسوی عرض‌های پایین جغرافیایی زیر ۲۰ درجه شمالی خارج می‌شود و در نتیجه اکثر، بارندگی‌ها از آبان تا اردیبهشت در این فصل اتفاق می‌افتد.

در بهار وجود ناپایداری مکانیکی و حرارتی در تشدید بارندگی مؤثر است. وجود فشار زیاد سیبری در جنوب شرق آسیا باعث انتقال هوای سرد بسوی منطقه می‌شود و دما به شدت پایین می‌اید این ریزش هوای سرد در صورت بالا بودن رطوبت نسبی و یا وجود جبهه‌های مدیترانه‌ای در ارتفاعات باعث ریزش برف و در قسمت‌های پایین باعث بارندگی می‌شود.

این گستره که بخشی از تهران بزرگ محسوب می‌گردد از وضعیت آب و هوایی تهران بزرگ تبعیت می‌کندآمار نشان می‌دهد که ۷۷-۷۰ درصد بارندگی در این منطقه در فصل پائیز و زمستان اتفاق می‌افتد به طوریکه کل ریزش باران در پائیز و زمستان بین ۱۷۳-۱۶۳ میلی‌متر می‌باشد. مقدار کل بارندگی در فصل تابستان نزدیک به ۲ درصد با ۵-۴ میلی‌متر بارندگی است که اغلب به صورت رگبار می‌باشد. طبق آمار تعداد روزهای بارانی در این گستره ۶/۸۰ روز در سال می‌باشد که ماه اسفند با ۹/۱۱ روز بیشترین تعداد روزهای بارانی را داراست. تقریباً در ۶ ماه از سال درجه حرارت زیر صفر نخواهد رفت و بیشترین روزهای یخبندان در دی ماه از ۱/۲۳- ۷/۱۹ روز می‌باشد. آمار رطوبت نسبی نشان می‌دهد که میزان رطوبت نسبی هوا در ماههای آذر، دی، بهمن و اسفند نسبت سایر ماهها بیشتر است به عبارتی خشک‌ترین ماههای سال از فروردین تا آذر و مرطوبترین آن از آذر تا اسفند می‌باشد. به طور کلی با افزایش ارتفاع از میزان رطوبت کاسته می‌شود.

در دیماه روزانه ۴/۵ ساعت آفتابی و در تیر ماه روزانه ۲۷/۱۱ ساعت آفتابی داریم.

متوسط پوشش ابری آسمان در تهران و در حوزه شرق ۴/۲ اُکتا می‌باشد. حداقل پوشش ابری در سپتامبر (شهریور ماه) با ۶/۰ اُکتا و حداکثر مارس و اپریل (اسفند و فروردین) با ۹/۳ اُکتا است به عبارتی در تهران ودر این منطقه حداکثر آسمان ابری در زمستان با ۵۶/۳ اُکتا و حداقل تابستان با ۸۶/۰ اُکتا. در فصول بهار و پائیز تقریباً میزان آسمان ابری برابر و حدود ۶/۲ و ۷/۲ اُکتا می‌باشد.

میزان ابرناکی و نیز تابش آفتاب هر دو مؤید این مسأله است که این حوزه در اکثر ایام سال دارای آسمان صاف و با مقدار کمی ابر می‌باشد و همین موضوع در خشکی آب و هوا ی آن بی‌تأثیر نیست.

داده‌های مربوط به باد نشان می‌دهد که سرعت متوسط بادها در تمام طول سال کمتر از ۱۰ نات بوده و حداکثر ۲/۱۱ نات می‌‌باشد. به طور کلی ۳۲ درصد ایام سال یعنی حدود ۳/۱ ایام سال هوا ساکن یا آرام است.

۵/۲۴ درصد جهت باد‌ها در ایام سال شرقی، شمالی شرقی و جنوب شرقی می‌باشند جهت شرقی تنها ۶/۳ درصد را تشکیل می‌دهد که بسیار کم می‌باشد.

۳/۵۲ درصد وزش باد جهت غربی، شمال غربی و جنوب غربی دارند یعنی بیش از نصف جهت وزش باد کلاً از سمت غرب می‌باشد که در این میان ۵/۲۵ درصد آنها صرفاً از غرب می‌وزد. منطقه از نظر اقلیم به این شکل دسته بندی می شود:

▪ تا ارتفاع ۱۵۰۰ متری اقلیم خشک سرد

▪ از ۱۵۰۰ تا ۱۸۰۰ نیمه خشک سرد

▪ از ۱۸۰۰ تا ۲۱۰۰ نیمه مرطوب سرد

▪ از ۲۱۰۰ به بالا اقلیم ارتفاعات

براساس داده‌های آمار ایستگاه‌های هواشناسی دراین گستره ، اقلیم منطقه خشک سرد می‌باشد.به طور کلی وضعیت آب و هوا و اقلیم تهران واین گستره که منطقه‌ای از تهران بزرگ محسوب می‌گردد تحت تأثیر جریان‌های عبور کننده هوا قرار دارد.

منبع:                                                                              www.aftab.ir 

www.daneshnamrh.roosh.ir